इरानको एउटा विद्यालयमा भएको अमेरिकी आक्रमण : जहाँ किताब बोकेका बालबालिकामाथि मिसाइल खस्यो
एजेन्सी । शिक्षिका अमाइने नदेमी आफ्नो पुरानो विद्यालयको भग्नावशेषभित्र सावधानीपूर्वक पाइला चाल्छिन् । माथिल्लो तलाबाट फुटेका कङ्क्रिटका ठूला टुक्रा झुन्डिरहेका छन् । केही कक्षाकोठाका भवन अझै उभिएका छन्, जसका रङ्गीन भित्ताहरूमा बेलुन र फूलका चित्रहरू अझै देखिन्छन् ।
३३ वर्षीया अमाइने नदेमीलाई आज पनि विद्यालयको कुन भाग कहाँ थियो भन्ने स्पष्ट सम्झना छ । माथिल्लो तलामा छात्राहरूका कक्षाहरू सञ्चालन हुन्थे भने तल्लो तलामा छात्रहरूको । त्यहाँ प्रधानाध्यापकको कार्यकक्ष र प्रार्थना कक्ष पनि थियो ।
दक्षिणी इरानको सानो शहर मिनाबस्थित शाजेरह तैय्यबा प्राथमिक विद्यालयमा नदेमी पहिलो कक्षाकी छात्राहरूलाई पढाउँथिन् । अहिले उनको कक्षाकोठाको स्थानमा केवल भग्नावशेष मात्र बाँकी छ ।
फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका–इजरायल र इरानबीच युद्ध सुरु भएको प्रारम्भिक घण्टामै विद्यालयमा आक्रमण भयो । सामान्य शनिबार बिहान भएको यो घटना युद्धकै सबैभन्दा पीडादायी र सर्वसाधारणलाई लक्षित सबैभन्दा घातक घटनामध्ये एक बन्यो ।
मिनाबका सरकारी वकिलको कार्यालयका अनुसार यस आक्रमणमा १५६ जनाको मृत्यु भएको पुष्टि भएको छ । मृतकमध्ये १२० जना बालबालिका थिए । एक गर्भवती महिला र उनको गर्भमा रहेको शिशुको समेत मृत्यु भएको थियो ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार उपलब्ध प्रमाणहरूले विद्यालयमाथिको आक्रमण अमेरिकी सेनाले गरेको संकेत गर्छन् । विद्यालय इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर (आईआरजीसी) को एक परिसर नजिकै रहेको थियो । उपग्रह तस्वीरहरूले सो क्षेत्रमा पटक–पटक आक्रमण भएको देखाउँछन् ।
अमेरिकाले भने अहिलेसम्म यस आक्रमणको जिम्मेवारी स्वीकार गरेको छैन । तर अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूको रिपोर्टअनुसार सैन्य अनुसन्धानकर्ताहरूले अमेरिकी सेनाबाट अनजानमै यो आक्रमण भएको हुन सक्ने अनुमान गरेका छन् ।
घटनापछि पनि त्यहाँको पीडा ताजा छ । शिक्षकहरू अहिले पनि विद्यालय परिसरमा पुगेर प्रार्थना गर्छन् । उद्धारकर्मीहरू अझै भग्नावशेषबाट मृतकका अवशेष खोजिरहेका छन् ।
माथिल्लो तलाको अधिकांश भाग तल्लो तलामाथि खसेको थियो ।
अमाइने नदेमी भन्छिन्, ‘यसलाई अब विद्यालय भन्न सकिँदैन । यहाँ केवल भित्ताहरू बाँकी छन्, जसबाट मृत्यु, पीडा र यहाँ बगेको रगतको गन्ध आउँछ ।’
इरानी अधिकारीहरूले यो विद्यालय देखाउन चाहेका थिए । उनीहरूको दाबी छ—अमेरिकाले आफ्नो सैन्य अभियानलाई इरानको सैन्य तथा सुरक्षा संरचनामाथिको लक्षित कारबाही भनेर प्रस्तुत गरे पनि त्यसको विनाशकारी असर सर्वसाधारण नागरिकमाथि परेको यस विद्यालयले प्रमाणित गर्छ ।
आक्रमण भएको दिन सम्झँदै अमाइने भन्छिन्, ‘त्यो दिनको सुरुवात अरू दिनझैँ सामान्य थियो । रमजान महिनाका कारण विद्यार्थीहरू प्रार्थना कक्षमा भेला भएर कुरान पढिरहेका थिए ।’ उनले आफ्ना विद्यार्थीलाई फारसी वर्णमालाको नयाँ अक्षर सिकाउन सुरु गर्नुअघि नै प्रधानाध्यापकले विद्यालय बन्द गर्ने घोषणा गरे । कारण थियो—इरानमाथि आक्रमण सुरु भइसकेको थियो ।
शिक्षकहरूले अभिभावकलाई सम्पर्क गरेर आफ्ना बालबालिका घर लैजान अनुरोध गरे ।
नदेमीका अनुसार विद्यालयबाट केही पर विस्फोटको आवाज आउँदा माथिल्लो तलामा पहिलो कक्षाका पाँच जना बालबालिका अझै बाँकी थिए । उनी आफैँ गल्लीमा थिइन् र ती बालबालिकालाई बचाउन तुरुन्तै फर्किइन् ।
उनले भनिन्, ‘म बाहिर निस्किनै लागेकी थिएँ, त्यत्तिकैमा एउटा मिसाइल विद्यालयमाथि खस्यो । मेरो र विद्यार्थीहरूको टाउकोमा केही ठोक्कियो र हामी सबै टाढा फ्याँकियौं ।’
त्यसपछि कक्षाकोठाभरि बाक्लो कालो धुवाँ फैलियो ।
‘मैले काखमा बोकेका बालबालिकालाई समेत देख्न सकिनँ । हामीलाई सास फेर्न पनि गाह्रो भइरहेको थियो,’ उनले भनिन् । अमाइने नदेमीका अनुसार त्यसपछि उनले अर्को ठूलो विस्फोटको आवाज सुनिन् । त्यसपछि चारैतिर बालबालिकाको चिच्याहट, रुवाबासी र अन्ततः पूरै विद्यालय भत्किएको गर्जन सुनियो । उनका अनुसार विद्यालय ‘केही क्षणमै पूर्ण रूपमा ध्वस्त भयो ।’
उनले भनिन्, ‘मेरो र बालबालिकाको शरीरबाट रगत बगिरहेको थियो ।’ केहीबेरपछि धुवाँ अलिकति हटेपछि उनले घाइते बालबालिकालाई भवनबाहिर उभिएका मानिसहरूसम्म पुर्याउन थालिन् । त्यसपछि आगो र भग्नावशेषबीचबाट बाटो बनाउँदै विद्यालयको मूल गेटसम्म पुगिन्, जहाँ आफ्ना छोराछोरीको खोजीमा ठूलो संख्यामा अभिभावक भेला भइसकेका थिए ।
अमाइनेका अनुसार धेरै अभिभावक आफ्ना सन्तानलाई बचाउन हतार–हतार जुत्तासमेत नलगाई घटनास्थलमा आइपुगेका थिए ।
त्यतिबेला आफू गहिरो आघात र अन्योलमा रहेको उनले बताइन् । मानिसहरू किन विद्यालयतर्फ दौडिरहेका छन् भन्ने उनले बुझ्न सकिरहेकी थिइनन् । उनलाई सबै जना भवनबाट बाहिर निस्किसकेका होलान् भन्ने लागेको थियो ।
उनले भनिन्, ‘मलाई थाहा नै थिएन कि उनीहरू सबै भग्नावशेषमुनि पुरिएका थिए ।’
अमाइने विगत छ वर्षदेखि यही विद्यालयमा पहिलो कक्षाकी शिक्षिका थिइन् । दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका आफ्ना विद्यार्थी र सहकर्मीहरूको नाम उनले अझै बिर्सन सकेकी छैनन् । मृतकमध्ये उनकी विद्यार्थी अड्रिना पनि थिइन्, जसको आफ्नी आमासँगै भर्याङमा मृत्यु भएको थियो ।
त्यसैगरी दोस्रो कक्षाकी छात्रा फातिमा तथा छैटौँ कक्षाका धेरै विद्यार्थी पनि मारिए, जसलाई अमाइनेले कहिल्यै वर्णमाला सिकाएकी थिइन् । दुर्घटनामा विद्यालयका प्रधानाध्यापक, सहायक प्रधानाध्यापक, शारीरिक शिक्षा शिक्षक तथा कुरान पढाउने शिक्षकको पनि ज्यान गएको थियो ।
दुर्घटनाको केही मिनेटमै उद्धार टोली घटनास्थलमा पुग्न थालेको थियो । इरानी रेड क्रिसेन्ट सोसाइटीका उद्धारकर्मी रजा बेशारती त्यहाँ सबैभन्दा पहिले पुग्ने टोलीमध्ये एक थिए ।
रजाका अनुसार विद्यालय वरपरका सडकहरू मानिसले भरिएका थिए । आफ्ना बालबालिकाको खोजीमा ठूलो संख्यामा परिवार घटनास्थल पुगेका थिए ।
उनले बताए, मिनाब सानो शहर भएकाले भग्नावशेषबीच काम गर्दा उनले धेरै चिनेजानेका मानिस देखे, जसमा आफ्नै आफन्त पनि थिए ।
रजाले भने, ‘हामीले मानिसहरूलाई खोज्न थाल्यौं । सायद कोही जीवित भेटिन्छ कि भन्ने आशा थियो । तर दुर्भाग्यवश त्यस्तो भएन ।’
उनका अनुसार भग्नावशेषबाट निकालिएका शवहरूको अवस्था अत्यन्तै भयावह थियो ।
‘कतै कसैको हात मात्रै भेटिन्थ्यो, कतै खुट्टा मात्रै । कसैको पनि पूरा शरीर थिएन ।’
धेरै परिवारले आफ्ना बालबालिकालाई उनीहरूले लगाएका जुत्ता वा कपडाका आधारमा मात्र पहिचान गर्न सकेका थिए ।
रजाका अनुसार उनकी एक आफन्त पनि आफ्नो छोराको खोजीमा घटनास्थलमा आइपुगेकी थिइन् । उनी बारम्बार भन्दै थिइन्—’मेरो बच्चालाई मात्रै खोजिदिनुहोस्, मेरो छोरालाई खोजिदिनुहोस् ।’
रजाले भने, ‘म उहाँलाई उहाँको छोरा अब जीवित छैन भनेर भन्न सक्दिनथेँ । हामी सबै रोइरहेका थियौं ।’
उनका अनुसार भत्किएको भवनमा खोजी अभियानका क्रममा देखिएका विभत्स दृश्यले आजसम्म पनि उनलाई पछ्याइरहेका छन् ।
‘धेरै दिनसम्म म सुत्नै सकिनँ । जब पनि आँखा बन्द गर्थें, त्यहीँ देखेका दृश्यहरू फेरि आँखाअगाडि आइहाल्थे ।’
विद्यालयमाथिको आक्रमण सार्वजनिक भएपछि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले कुनै प्रमाण प्रस्तुत नगरी यसको दोष इरानमाथि नै लगाएका थिए ।
अमेरिकी रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले अमेरिकी सेनाले यस घटनाको अनुसन्धान गरिरहेको र अमेरिकी सेनाले कहिल्यै पनि सर्वसाधारणका संरचनालाई लक्षित नगर्ने बताएका थिए ।
पछि उनले उच्चस्तरीय अनुसन्धानको घोषणा गरे, जसको नेतृत्व यूएस सेन्ट्रल कमाण्ड (सेन्टकम) बाहिरका एक अधिकारीलाई दिइयो । तर ट्रम्प प्रशासनले अहिलेसम्म अनुसन्धानको पूर्ण प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छैन ।अमेरिकी सञ्चारमाध्यमका केही रिपोर्टअनुसार प्रारम्भिक अनुसन्धानले पुरानो गुप्तचर सूचनाका कारण विद्यालयलाई गल्तीवश सैन्य संरचना ठानिएको हुन सक्ने देखाएको छ ।
विशेषज्ञहरूले गरेको भिडियो विश्लेषणले विद्यालय नजिक रहेको इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर (आईआरजीसी) को परिसरलाई लक्षित गर्दै टमाहक क्रुज मिसाइल प्रहार गरिएको देखाएको छ । रिपोर्टअनुसार यस्तो प्रकारको मिसाइल इजरायल वा इरानमध्ये कुनै देशसँग रहेको जानकारी छैन ।
उपग्रह तस्वीरहरूले विद्यालय र त्यससँग जोडिएका परिसरका धेरै भवनहरू आक्रमणबाट क्षतिग्रस्त भएको देखाएका छन् । प्रमाणीकरण गरिएका भिडियोहरूमा पनि सो क्षेत्रमा पटक–पटक आक्रमण भएको संकेत भेटिन्छ । अमेरिकी सैन्य नक्साहरूले समेत त्यस समयमा दक्षिणी इरानमा अमेरिकी सैन्य अभियान सञ्चालन भएको पुष्टि गर्छन्, जसमा मिनाब क्षेत्र पनि समावेश थियो ।
पुराना उपग्रह तस्वीरअनुसार विद्यालय रहेको क्षेत्र कुनै समय आईआरजीसी परिसरकै हिस्सा थियो । तर सन् २०१६ देखि विद्यालय र सैन्य परिसरबीच छुट्टै पर्खाल बनाइएको थियो । विद्यालयको आफ्नै प्रवेशद्वार र अलग परिसर थियो ।
यसका साथै, त्यो स्थान विद्यालय भएको जानकारी इन्टरनेटमा पहिलेदेखि नै उपलब्ध थियो । आक्रमण हुनुभन्दा केही महिनाअघि विद्यालयका छात्र र छात्रा दुवै शाखाका वेबसाइटमा राखिएका अभिलेखीय तस्वीरमा विद्यालयको ठेगाना स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको थियो ।
अमेरिकी सेन्ट्रल कमाण्ड (सेन्टकम) का प्रमुखले मे महिनामा अमेरिकी कंग्रेसको एक समितिसमक्ष अनुसन्धान ‘जटिल’ रहेको बताएका थिए । उनले विस्तृत विवरण नदिँदै विद्यालय ‘आईआरजीसीको सक्रिय क्रुज मिसाइल अड्डा रहेको स्थानमा’ रहेको दाबी गरेका थिए ।
इरानको विदेश मन्त्रालयले भने यो दाबीलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्दै ‘आधारहीन र मनगढन्त कथा’ भनेको छ ।
आईआरजीसीले सैन्य, सुरक्षा तथा आर्थिक गतिविधिसँगै केही सामुदायिक र स्वास्थ्यसम्बन्धी सेवासमेत सञ्चालन गर्दै आएको छ । स्थानीय बासिन्दाले बीबीसी फारसीसँग कुरा गर्दै यो स्थान पहिले आईआरजीसीको नौसैनिक ब्रिगेडको आधार शिविर रहेको तर धेरै वर्षअघि नै यसको सैन्य प्रयोग बन्द भइसकेको आफूहरूले विश्वास गरेको बताएका छन् ।
तस्वीरहरूमा परिसरभित्र एउटा क्लिनिक, कार वासलगायतका नागरिक सुविधाहरू पनि देखिन्छन् ।
बीबीसीले यसबारे प्रतिक्रिया लिन अमेरिकी रक्षा मन्त्रालय र अमेरिकी सेनासँग सम्पर्क गरेको थियो । तर अधिकारीहरूले अनुसन्धान अझै जारी रहेको र यस विषयमा थप जानकारी उपलब्ध गराउन नसकिने बताएका छन् ।
ध्वस्त विद्यालयबाट केही दूरीमा रहेको कब्रिस्तानमा यस घटनामा ज्यान गुमाएका धेरै विद्यार्थी र शिक्षकलाई दफन गरिएको छ ।
हरेक साँझ परिवारका सदस्यहरू चिहानमा भेला हुन्छन् । आमाहरू आफ्ना सन्तानका तस्वीरमा लागेको धुलो पुछ्छन् । बाबुआमाहरू अँध्यारो परेपछि पनि लामो समयसम्म त्यहीँ बसेर प्रार्थना गरिरहन्छन् ।
यही चिहान परिसरमा केही दाजुभाइ–दिदीबहिनीहरू आफ्ना दिवंगत भाइबहिनीको चिहान वरिपरि खेलिरहेको दृश्य पनि देखिन्छ । उनीहरूको बाल्यकाल त्यो दुर्घटनाले समयअघि नै अन्त्य गरिदिएको थियो ।
मसोमा मेहरन शेखाबादी हरेक दिन आफ्नी नौ वर्षीया छोरी सेतायशको चिहानमा पुग्छिन् । उनी प्रायः रात अबेरसम्म त्यहीँ बसिरहन्छिन् ।
मसोमा ती अभिभावकमध्ये एक हुन्, जो आक्रमणपछि आफ्ना छोराछोरी खोज्दै विद्यालय पुगेका थिए । त्यो भयावह दृश्य सम्झँदै उनी भन्छिन्,
‘त्यहाँ विद्यालय भन्ने केही बाँकी थिएन । चारैतिर धुवाँ थियो । कतै बालबालिकाका कपाल थिए, कतै एउटा हात, कतै एउटा खुट्टा । सबै कुरा तहसनहस भइसकेको थियो ।’
उनले थपिन्, ‘म सेतायशलाई मात्र होइन, सबै बालबालिकालाई पुकारिरहेकी थिएँ—’बच्चाहरू, तिमीहरू कहाँ छौ?’ मसोमाका अनुसार सेतायशको मृत्यु भएको पुष्टि परिवारले भोलिपल्ट बिहान सबेरै मात्रै गर्न सक्यो । उनलाई पटक–पटक छोरीले कस्तो रङको मोजा लगाएकी थिइन् भनेर सोधिएको थियो । उनले क्रीम रङको मोजा लगाएकी थिइन् भन्ने बताएपछि अन्ततः त्यही मोजाका आधारमा सेतायशको पहिचान गरिएको थियो ।
मसोमा भन्छिन्, उनकी नौ वर्षीया छोरीको सपना ठूलो भएर शिक्षिका बन्ने थियो ।
उनी सम्झिन्छिन्, ‘मेरी छोरी घरको सोफामा आफ्ना गुडियाहरूलाई बसालेर भन्थी, ‘म तिमीहरूको शिक्षिका हुँ । म अहिले प्राथमिक विद्यालयमा पढ्छु, त्यसैले म पनि शिक्षिका हुँ ।”
यहाँका धेरै अभिभावकझैँ मसोमाको मनमा पनि गहिरो शोकसँगै आक्रोश छ ।
उनी भन्छिन्, ‘ट्रम्पको अन्त्य होस्, ताकि यी बालबालिकाको मृत्यु व्यर्थ नजाओस् ।’
इरान सरकारले मिनाब आक्रमणलाई आफ्ना भाषण, अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च तथा सरकारी सञ्चारमाध्यममा बारम्बार उल्लेख गर्दै आएको छ । अमेरिकासँग वार्ताका लागि जाने इरानी टोलीले आफ्नो विमानको नामसमेत ‘मिनाब–१६८’ राखेको थियो ।
यो आक्रमण इरानका लागि अमेरिकाले प्रस्तुत गरेको युद्धको कथनविरुद्ध आफ्नो पक्ष राख्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ । इरानले यसलाई अमेरिकी सैन्य अभियानको आधिकारिक दाबीमाथि प्रश्न उठाउने आधारका रूपमा प्रयोग गरेको छ ।
युद्धले इरानी समाजलाई पनि विभाजित बनाएको छ । हवाई आक्रमण सुरु हुँदा केही मानिसहरूले त्यसको स्वागत गरेका थिए । उनीहरू सरकारद्वारा असहमति राख्नेहरूलाई पक्राउ गर्ने र विरोध प्रदर्शन दबाउन बल प्रयोग गरिने कार्यप्रति असन्तुष्ट थिए । बाह्य सैन्य दबाबले इरानी शासन कमजोर बन्ने वा सत्ता परिवर्तन हुन सक्ने उनीहरूको अपेक्षा थियो ।
तर सरकारका केही आलोचकहरूले बीबीसीसँग कुरा गर्दै मिनाबको घटना आफ्ना लागि ठूलो धक्का भएको बताएका छन् । उनीहरूका अनुसार यस घटनाले ‘सीमित र लक्षित युद्ध’ भन्ने दाबीलाई कमजोर बनाइदियो । साथै, यसले इरानी सरकारलाई विदेशी आक्रमणबाट आफ्ना नागरिकको रक्षा गर्ने शक्तिका रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गर्ने अवसर पनि दियो ।
मिनाबकी शिक्षिका अमाइने नदेमी आज पनि कब्रिस्तान पुग्छिन् । उनले कहिल्यै पढाएका आफ्ना विद्यार्थीहरूको चिहानबीच उनी शान्त रूपमा हिँडिरहन्छिन् ।
नजिकै बनाइएको एउटा स्मारकमा त्यस शनिबार बिहान घरबाट निस्किएर कहिल्यै फर्किन नसकेका बालबालिका, शिक्षक र अभिभावकका तस्वीरहरू राखिएका छन् ।
सेतायशकी आमा आज पनि आफ्नी सानी छोरीको चिहानको छेउमा बसेर समय बिताउँछिन् ।
उनको प्रश्न आज पनि उस्तै छ—’यी बालबालिकाको अपराध के थियो? के उनीहरूसँग कुनै हतियार थियो? उनीहरूसँग त एउटा पेन्सिल, एउटा किताब, एउटा कापी र एउटा स्कुल ब्याग मात्र थियो । उनीहरूसँग कुनै हतियार थिएन । उनीहरू त केवल पढ्न विद्यालय गएका थिए ।
अमेरिकी आक्रमणपछि ध्वस्त भएको मिनाब पुगेर बीबीसीले तयार पारेको यो रिपोर्ट बीबीसीमा प्रकाशितबाट अनुवाद गरिएको हो । यसलाइ नेपाल भ्युजबाट साभार गरिएकाे हाे ।
